Prapavija e Projektit të Telemjekësisë  

                Kosova është një regjion ish-pjesë e Jugosllavisë, ku konflikti etnik më 1990 çoi deri te dëbimi i shumicës Shqipëtare nga postet në univerzitete, duke përfshirë këtu edhe Fakultetin e Mjekësisë. Personeli profesionist i pakicës Serbe mbanin sistemin mjekësor i cili siguronte shërbime themelore emergjente mjekësore, ku shkalla e vdekshmërisë së foshnjeve ishte 51/1000, ndër më të lartat në Evropë më 1989 ¹ dhe të gjithë pacientët për menaxhim të sëmundjes së tyre me procedura të avancuara mjekësore apo kirurgjike janë dërguar në vendet fqinje.  Me shpërthimin e luftës më 1990, rreth 800,000 refugjatë lëshuan regjionin për në vendet fqinje me shpërngulje të brendshme prej 300,000 deri në 700,000 veta.² Pasi që popullsia e regjionit është rreth 2 milionë, efektivisht 75% të popullatës ishin shpërngulur.

                Me përfundimin e luftës, situata me shërbimet mjekësore në regjion ishte e mjerueshme. Personeli mjekësore Serb duke u larguar la pas vete pajisje shumë të varfër apo nuk la fare, të cilat ishin  sabotuar dhe shpesh të papërdorshme ³. Mjekët shqipëtar nuk kishin punuar në mjedise spitalore për më shumë se 10 vjetë.  Mjekët e rinjë iu nënshtruan trajnimit dhe arsimimit nëpër shtëpitë e tyre dhe klinikat e vogla dhe nuk kishin kurrëfarë përvoje në rrethana spitalore ^{1, 2}. 

               Në 10 qershor 1999, Këshilli i Sigurimit të Kombeve të Bashkuara adoptuan Rezolutën 1244 duke autorizuar administrimin civil të Kosovës në partneritetin e quajtur Misioni i Përkohshëm i Administrimit të Kombeve të Bashkuara në Kosovë [the United Nations Interim Administration Mission in Kosova (UNMIK)] me tre komponente nën autoritetin e saj. Administrata civile është udhëhequr nga KB dhe përpjekjet humanitare janë udhëhequr nga Zyra e Komisinerit të Lartë të Kombeve të Bashkuara për Refugjat [the Office of the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR)].  Rindërtimi ishte përgjegjësi e Unionit Evropian me ndërtimin e institucioneve nga Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë [the Organization for Safety and Cooperation in Europe]. Siguria është ofruara nga NATO. Qindra mijëra refugjatë filluan të kthehen nëpër shtëpi në vendin e shkatërruar nga aspekti i infrastrukturës dhe shërbimeve ⁴. Mbi 350 Organizata Joqeveritare (OJQ) [Non-Governmental Organizations (NGO’s)] u regjistruan për të ndihmuar në Kosovë dhe vlerësimi inicial i situatës mjekësore ishte mjaft i zymtë ³.

                Më 12 qershor 2005, Kosova festoi gjashtë vjetë të paqes në Ballkan por rizhvillimi i sistemit mjekësor mbetet punë në progres.  Roli i telemjekësisë në Kosovë duket i qartë si agjent dhe katalizator për informacion, vlerësim, koordinim dhe bashkëpunim. Pasojat e shumë dekadave të negligjencës, okupimit dhe luftës lanë sistemin mjekësor në Kosovë në rrëmujë, por jo të paralizuar.  Rizhvillimi vazhdon rreth një thelbi informatash me një vazhdimësi të pavërejtshme në mesin e personelit mjekësor në regjion dhe në botë. 

Sistemi Klandestin Mjekësor i Kosovës

Errupcioni i ndërkombëtarizimit të luftës në Kosovë solli në dritë një shembull të veçantë dhe të padëgjuar të kujdesit mjekësor të përçarë në këtë regjion volatil. Një dekadë më parë, qeveria e Serbisë kishte shkarkuar gjithë peronelin mjekësor Shqipëtar nga Qendra Klinike Universitare e Kosovës (QKUK) dhe të gjitha spitalet tjera regjionale dhe kishte mbyllur Fakultetin e vetëm të Mjekësisë të Univeristetit të Prishtinës në Kosovë.

                Kjo situatë u bë e ditur për botën vetëm pas përfundimit të luftës. Gjenerata e re e mjekëve të diplomuar nuk kishte parë pacientë në klinikë gjatë gjithë studimeve. Mësimi i mjekësisë mbahej në bodrumet e shtëpive Shqipëtare. Profesorët e vjetër, kirurgët dhe mjekët tjerë nuk praktikonin mjekësinë e avancuar dhe/ose kirurgjinë e tillë për më shumë se një dekadë.  Kjo paraqiste një problem enorm për rizhvillimin e sistemit mjekësor në Kosovë. Përnjëherë, numri i prioriteteve që duhej klasifikuar ishte dërrmues dhe lidershipi lokal i Kosovës përballej me një boshllëk enorm të ekspertizës mjekësore derisa refugjatët ktheheshin.

Anatomia e nevojës

                Ekzistonte një mungesë e standardeve fundamentale mjekësore, politikave dhe udhërrëfyesëve për menaxhim të praktikave. Spitalet ishin tejet të ngarkuara, mirëpo të pashfrytëzuara sa duhet.  Nuk kishte modalitete të reja diagnostike dhe trajtuese për shumicën e sëmundjeve. Ekzistonte një mungesë e sistemeve themelore mjekësore si epidemiologjia, mjekësia preventive, menaxhimi i specializuar i sëmundjeve, kujdesi emergjent dhe kirurgjia.  Realizimi i këtyre shërbimeve, sidoqoftë ende mbetet punë në progres.   Një numër i madh pacientësh ktheheshin nëpër spitale me sëmundje të avancuar. Mjekët e kontraktuar ndërkombtarisht organizuan shërbime urgjente për pacientët të cilët nuk mund të menaxhoheshin në regjion dhe dërgoheshin jashtë vendit për trajtim.  U krijua një numër i madh intervenimeve operative të pakryera dhe lista e pacientëve duke pritur operimin vazhdon të rritet.

                  Sëmundjet infektive si tuberkulozi dhe problemet tjera mjekësore ngrenë kokën.  Ekziston një frikë e madhe që SIDA së shpejti do të bëhet problem serioz në Kosovë dhe abuzimi i drogave është sinjifikant. Ndotja e ajrit është tejet e lartë dhe ekziston një mungesë e arsimimit publik mbi çështjet shëndetësore dhe higjienën shëndetësore. Duhani dhe sëmundjet lidhur me te janë probleme shumë serioze të kujdesit shëndetësor në Kosovë. 

                Është vështirë të prioritarizohet dhe përqëndrohet energjia vullnetare njerëzore në një rrëmujë të tillë. Çka duhet bërë së pari? Gjithsesi, vullnetarët afat-shkurtë që veprojnë në spitalin e Prishtinës me rreth 20 kirurg të rinjë duke shikuar, derisa shumë të rëndësishëm, nuk mund ti plotësonin nevojat e mëdha të popullsisë.  Një organizim bazik nevojitej dhe duhej realizuar në vazhdimësinë e ofrimit të plotë të shërbimeve.

                Shërbimet shëndetësore janë përgjegjësi e ministrisë së shëndetësisë së UNMIK-ut me një autoritet nën hije të Kosovarëve të cilët në mënyrë të qëndrueshme kan marrë përgjegjësinë edhe më të madhe. Fillimisht, sigurimi i personelit për sistemin shëndetësor ishte dukshëm i plotësuar me mjekët e kontraktuar ndërkombëtar në pritje që mjekët Kosovarë të mund të marrin përgjegjësinë e plotë me të përfunduar trajnimin. Fakulteti i Mjekësisë është ndihmuar nga Universiteti i Dartmuthit për të rithemeluar dhe zbatuar planprogramin. Është themeluar infrastruktura e shëndetit publik ² dhe është formuluar strategjia për zhvillimin e lidershipit mjekësor ¹. Shërbimet emergjente primare përmes rehabilitimit janë adresuar dhe vlerësuar ^{3, 4} edhepse janë takuar shumë frustrime.

 Ekzistonte një nevojë e dukshme për informacione elektronike dhe mësim nga distanca pasi që nuk kishte ndonjë bibliotekë mjekësore, sistem informativ apo objekt trajnimi. Trajnimi i shpejtë i mjekëve Kosovarë nuk do të toleronte mungesën e mjekëve për trajnim për shkak se nuk kishte personel të mjaftuar për të mbuluar mungesën e tyre. Spitalet e gjashtë komunave kanë mbi 5,000 shtretër mes tyre¹ me Spitalin Universitar të Prishtinës si qendër udhëheqëse terciare me mbi 3,000 pacientë në muaj, me kërkesë prej rreth 150 operacioneve emergjente në muaj ³. I gjithë personeli mjekësor i spitalit të QKUK-së përbën 2,179 veta dhe bartë një ngarkesë të konsiderueshme pune.

Situata shtronte nevojën për zgjidhje elektronike dhe telemjekësore me bashkëpunimin ndërkombëtar. Idea për themelimin dhe zbatimin e Telemjekësisë në Kosovë është prezantuar për herë të parë në takimin G-8 të Telemjekësisë, në Berlin, më 5 maj, 2000, nga autori Dr. Rifat Latifi ⁵.   Gjatë vitit vijues idea është ndjekur në mënyrë adekuate nga ana e partnerëve dhe sponzorëve potencial.

                        Synimi ishte dizajnimi dhe zbatimi i QTK si një portal i qëndrueshëm dhe funksional për informim brenda dhe jashtë regjionit me një qendër trajnimi për telemjekësi. Sistemi do të ofronte arsimim modern mjekësor, konsultime dhe trensmetime të të dhënave klinike mjekësore ndërmjet QKUK-së dhe spitaleve regjionale të Kosovës si edhe ndërmjet Kosovës dhe komunitetit mjekësor ndërkombëtar.

                Asociacioni i Telemjekësisë së Kosovës është themeluar në Prishtinë, më 30 shtator, 2000.  Më 2 shkurt, 2001, u nënshkrua Memorandumi i Mirëkuptimit (MiM) për zbatimin e QTK nga ana e të gjithë ofruesit e kujdesit shëndetësor të Kosovës.  Kjo përfshinte Ministrinë e Shëndetësisë, Asociacioni i Telemjekësisë së Koaosvës, Batalioni i Mjekësisë së Trupave Mbrojtëse të Kosovës (TMK), QKUK-në, Fakulteti i Mjekësisë, Shoqata e Mjekëve të Kosovës dhe Fondacioni Kosovar për Zhvillimin Mjekësor, Departamenti i Kirurgjisë i Universitetit Komonuelth të Virxhinias dhe Organizata Botërore e Shëndetësisë.  Pas përgatitjes së gjerësishme një grant i shkruar nga Fondacioni Kosovar për Zhvillimin Mjekësor dhe Asociacioni i Telemjekësisë së Kosovës është financuar nga Agjensioni Evropian për Rindërtim.  Më 10 dhjetor, 2002 Qendra e Telemjekësisë së Kosovës është inauguruar duke hapur shtegun për fillimin zyrëtar të fazës së parë të zhvillimit të QTK.  Ky ishte një moment historik për Kosovën dhe për vendet Ballkanike të cilat kishin vëmendjen e gjerësishme të mediave lokale dhe jashtë vendit. Që atëherë, Projkti i Telemjekësisë së Kosovës është prezantuar gjithkah nëpër botë si një shembull i programit të suksesshëm të telemjekësisë në vendet në zhvillim.